Hoe een plan voor natuurontwikkeling leidde tot ingrijpende veranderingen in het landschap en een gang naar de rechter
Wie de afgelopen jaren langs De Zeek bij Hellouw kwam, zag het landschap veranderen. Waar ooit een mooi en met bomen begroeide natuurgebied lag, verdween de volledige begroeiing en verschenen grote hoeveelheden aangevoerde grond. Het terrein werd tot bijna een meter opgehoogd en het karakter van het gebied veranderde zichtbaar door de aanplant van wilgengriendteelt.
Wat volgens de vergunningaanvraag begon als een plan om de natuur te versterken heeft uiteindelijk geleid tot ingrijpende veranderingen in het landschap en tot veel vragen over de bescherming van natuur, bodem en erfgoed.
De bemoeienis van de VBL – samen met de Vereniging Dorpsbelangen Hellouw, is uitgegroeid tot een langdurige discussie met de gemeente en provincie over natuur, bodem en cultuurhistorie. Inmiddels ligt de kwestie zelfs bij de bestuursrechter.
Eén vraag staat daarbij centraal: Kan het nog worden hersteld?
Dit is al het derde jaar dat de VBL over de Zeek rapporteert. Om het geheugen op te frissen geven we weer een opsomming van de feiten en waarom de VBL zich hiermee bezighoudt.
Een plan voor natuurontwikkeling
In februari 2021 werd een plan ingediend om enkele percelen aan De Zeek, vlak bij de Hooglandse molen, opnieuw in te richten. Volgens de initiatiefnemer moest het plan bijdragen aan meer biodiversiteit en een aantrekkelijker landschap.
Het plan voorzag onder meer in de aanleg van een wilgengriend, een bloemenakker en een rustpunt voor wandelaars en fietsers.
Op 24 juni 2022 verleende de gemeente West Betuwe een omgevingsvergunning voor deze herinrichting.
Ingrijpende werkzaamheden
Na het verlenen van de vergunning werd het gebied ingrijpend aangepakt. Op de percelen werden in korte tijd alle bomen rigoureus verwijderd en daarna een grote hoeveelheid grond aangevoerd – volgens stukken uit het dossier meer dan 20.000 kubieke meter.
Op plaatsen werd het terrein ongeveer één meter opgehoogd.
Hierdoor veranderde het karakter van het landschap aanzienlijk. Het oorspronkelijke natte en drassige gebied met oude bosgronden verdween daardoor geheel en ook het talud van De Zeek waarin de historische verhoging ligt van de Nieuwe Hollandse Waterlinie werd door de opgebracht grond onherkenbaar. Het leefgebied van onder meer de beschermde kerkuilen uit de naastgelegen molen werd dusdanig aangetast dat deze zijn vertrokken. Juist in dit gebied zijn maar weinig noord-zuid gelegen landschapselementen die juist van belang zijn voor de verbinding van natuurgebieden zoals langs de Zuiderlingedijk, de Zandput met de uiterwaarden van de Waal.
Voor omwonenden en natuurorganisaties was dat aanleiding om vragen te stellen over de gevolgen voor natuur, water en landschap.
Handhavingsverzoek
Op meerdere momenten tijdens de uitvoering van deze werkzaamheden is de gemeente tevergeefs gevraagd om te gaan handhaven tegen deze vernietiging. Ook de provincie Gelderland is (mede)bevoegd gezag en daarom ook telkens geïnformeerd. Zij heeft inmiddels een herplantplicht opgelegd. Door de VBL is gevraagd die pas uit te laten voeren wanneer illegaal opgebrachte grond is afgevoerd.
Op 15 april 2024 diende de VBL samen met de Vereniging Dorpsbelangen Hellouw daarom een handhavingsverzoek in bij de gemeente West Betuwe.
Er werd gevraagd o.a. onderzoek te doen naar:
- mogelijke verontreiniging van de bodem
- aantasting van natuurwaarden en leefgebieden van dieren
- strijd met het bestemmingsplan
- aantasting van het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie
De Omgevingsdienst Rivierenland startte daarop een onderzoek en liet ook aanvullend bodemonderzoek uitvoeren.
Besluit van de gemeente
Op 21 maart 2025 nam de gemeente een besluit. Het handhavingsverzoek werd gedeeltelijk toegewezen en gedeeltelijk afgewezen.
Voor mogelijke overtredingen van regels rond de bodem werd door de gemeente een handhavingstraject gestart. Andere onderdelen van het verzoek werden afgewezen, onder meer omdat de verleende vergunning inmiddels onherroepelijk was geworden.
Omdat het besluit te laat werd genomen, erkende de gemeente dat de VBL recht had op een dwangsom wegens te late besluitvorming.
Bezwaar en beroep
De VBL heeft tegen dit besluit in april 2025 een bezwaarschrift ingediend omdat volgens de VBL de werkzaamheden hebben geleid tot aantasting van natuur, bodem en landschap. Dat had op grond van de bestemming en de regelgeving nimmer mogen worden toegestaan in een vergunning. De gemeente kan op grond hiervan een onherroepelijke vergunning alsnog intrekken. Daarom hebben we in het bezwaar gepleit voor herstel van de oorspronkelijke situatie, waarbij de aangevoerde grond wordt verwijderd.
In de beslissing op dit bezwaar heeft de gemeente in november 2025 opnieuw besloten het eerdere besluit van 21 maart in stand te laten. Hiertegen is beroep ingesteld bij de afdeling Bestuursrecht van de Rechtbank Gelderland.
Hoe nu verder?
De rechtbank zal moeten beoordelen of het besluit van de gemeente terecht is en of er alsnog maatregelen nodig zijn. Maatregelen om de te beschermen belangen van natuur, milieu, landschap en cultureel erfgoed te herstellen.
Voor de VBL een principiële vraag, maar voor de eigenaar van het perceel en de gemeente daarnaast ook een financiële vraag. Het herstellen van de situatie zal een forse kostenpost zijn. Met de gevolgde handelswijze van zowel de vergunninghouder als de gemeente is de aansprakelijkheid niet eenvoudig te bepalen. Daarnaast heeft de provincie nog een belangrijke rol hierin. Zowel als mede bevoegd gezag, maar ook als toezichthouder op de correcte uitvoering van opgedragen wettelijke taken door de gemeente (zogenaamd interbestuurlijk toezicht).
De uitkomst kan niet alleen belangrijk zijn voor deze percelen, maar ook voor de manier waarop in de toekomst met natuurgebieden in het Lingelandschap wordt omgegaan.
Dat daar meer aandacht voor moet komen blijkt inmiddels uit een inventarisatie naar gebruik van natuurpercelen in een deel van West Betuwe (lees hier het bericht Natuur en Landschap onder druk). Ook andere natuurpercelen in dit gebied zijn “omgekat” tot landbouwgronden of de aanwezige natuurwaarden zijn door het gebruik bedreigd of vernietigd. Heel recent heeft de vereniging daar het gemeentebestuur van West Betuwe een indringende brief over gestuurd. Het lijkt op basis van berichten elders uit het land er op dat deze omgang met natuurpercelen niet uniek is voor deze gemeente. Een zorgelijke trend gelet op onze opgave rondom natuur, biodiversiteit, milieu, erfgoed en klimaat.